( اسامي محلي بعضي از داروها و بيماريهاي دامي و درمان هاي سنتي منطقه ي آذرشهر )*

مقدمه : يكي از مسايل اشتغال به كار دامپزشكي براي فارغ التحصيلان رشته هاي دامپزشكي در اوايل كار ، وجود اصطلاحات محلي براي بعضي از بيماريها ، داروها و اصطلاحات دامپزشكي مي باشد . تحصيل در محيطي آكادميك و كار در محيطي سنتي كه در تحصيل تمامي اصطلاحات به صورت علمي و در محل كار و در برخورد با صاحبان دام و روستائيان مواجهه با اصطلاحات محلي و بومي بعضاً مسبب آن است كه دامپزشك نتواند به نحو احسن با دامدار ارتباط برقرار كند ، چرا كه به زعم دامدار اصطلاحات رايج توسط روستائيان يك نام علمي و شناخته شده است . در كشور پهناوري مثل ايران با وجود زبانهاي مختلف اگر دامپزشكي با چنين اصطلاحاتي مواجه گردد و از طرفي به زبان محلي ناوارد باشد مشكلات دو چندان خواهد شد . مسئله ي ديگر به كار بستن درمانهاي سنتي توسط بعضي از صاحبان دام مي باشد . صاحب دام بعد از اعمال درمانهاي سنتي چون عاجز مي ماند در مرحله آخر به دامپزشك مراجعه نموده و اكثراً درمانهاي سنتي به كار گرفته را پنهان مي سازند ، در چنين وضعيتي اگر دامپزشك از درمانهاي سنتي موجود در منطقه آگاهي داشته باشد ، بعضاً از علائم موجود بر روي دام يا از طريق زيركي در مرحله اخذ تاريخچه ي بيماري از دامدار مي تواند به درمان اعمال شده بر روي دام آگاه شده و در درمان موارد موجود را مد نظر قرار دهد .

در اين مقاله سعي شده است كه :

1- اصطلاحات محلي و بومي را در برخورد با دامداران و دامپزشكان بومي جمع آوري نموده و به دامپزشكاني كه چنين موقعيتي را تجربه نكرده اند ارائه دهد .

2- در اين مقاله سعي شده است اصطلاحات تركي را در حد متعارف در حيطه ي كار دامپزشك و با ترجمه ي فارسي براي كساني كه زبان آنها تركي نيست ولي در منطقه ي آذري نشين اشتغال دارند ، انتقال دهد .

3- اين مقاله قصد تأئيد و يا رد انواع درمانهاي سنتي و بومي منطقه را ندارد و صرفاً محض اطلاع رساني ارائه شده است .

4- اصطلاحات ارائه شده و درمانهاي ذكر شده در برخورد با دامداران و دامپزشكان منطقه ي آذرشهر ( آذربايجان شرقي ) جمع آوري شده است . اين اصطلاحات در مواردي شهر به شهر حتي روستا به روستا فرق دارد . اما مي توان اظهار نظر كرد كه اصطلاحات و حتي درمانهاي سنتي كم و بيش در آذربايجان به يك شكل هستند .

بعضي اصطلاحات رايج تركي در مورد دام ( در حد برخورد يك دامپزشك با دامها )

اصطلاح تركي

آوانگاري تركي

آوانگاري فارسي

مشايه فارسي

اَركَكْ

Ərkək

Arkak

نر

ديْشي- مايا

Dişi

Diši

ماده

دويه

Duyə

Duya

تليسه( گاو ماده تازه بلوغ جنسي شده كه آماده براي اولين آبستني است )

بُوغاز

Boğaz

Bowğaz

آبستن

بويلو

Boylu

Boylu

آبستن در مورد انسان و شتر

كورپه

Körpə

Korpa

بره

گئچي

Geçi

Geči

بز ماده

تكه

Təkə

Taka

بز نر

چپيش

Çəpiş

Čapiš

بزغاله ي ماده

قئچه

Qəçə

Qača

گوساله گاو ميش از شير گرفته شده

بالاخ

Balax

Balax

گوساله گاوميش شير خوار

كوشك

Köşək

Košak

بچه ي شتر

دَوَه

Dəvə

Dava

شتر

دايچا

Dayça

Dayča

كره اسب

قوُدوْخ

Qodux

Qodux

كره خر شير خوار

سوْپا

Supa

Supa

كره خر از شير گرفته شده

دوُووْز

Dovuz

Dovuz

خوك

قابان

Qaban

Qaban

خوك نر

كوپئك – ايت

Köpək – İt

Kupak – it

سگ

كوْچوْك

Küçük

Kučuk

توله سگ

پيشيك

Pişik

Pišik

گربه

كَلَه گلمك ( به كل آمدن )

Kələ gəlmək

Kala galmak

فحلي

كَل آلماق ( به كل گرفتن )

Kələ almaq

Kala almaq

جفت گيري

خوُروز

Xoruz

Xoruz

خروس

تويوُق

Toyuq

Toyuq

مرغ

فريح

Fərih

Farih

جوجه ماده

قوْيوُن

Qoyun

Qoyun

گوسفند ماده

قوزو

Quzu

Quzu

بره گوسفند

قوش ( قوچ )

Qoç

Qoš

گوسفند نر

شيشَك

Şişək

Šišak

گوسفند نر اخته شده

اركج

Ərkəc

Erkaj

گوسقند نر جوان

توخلو

Toxlu

Toxlu

گوسفند نرجوان

ايْنَك

Inək

Inak

گاو ماده

قيسير

Qısır

Qısır

گاو و گاو ميشي كه زاييده و لي مدتي است كه به كل نيامده و غير آبستن است

اره ميك

Ərəmik

Eremik

گاو و گاو ميش فري مارتين

اورساق

Ürsaq

Ursaq

گاو ماده پير و آماده به پروار شدن

بيزوو

Bizov

Bizouv

گوساله

جُنْگَه

Cüngə

Cjownga

گوساله نر از شير گرفته شده

دانا

Dana

Dana

گاو نر 6 ماه – 15 ماه

اوْكوز

Oküz

Okuz

گاو نر 2 سال به بالا

كل

Kəl

Kal

گاو ميش نر

خه سي

Xəsı

Xası

گاو ميش نر احته شده

بالاخ

Balax

Balax

گوساله ي گاو ميش

اوه ره

Əvərə

Avara

گاو ميش اولين با آبستن تا زمان زايش

باليق

Baliq

Baliq

ماهي

چومچه باليق

Çömçə

ČomČə

مرحله ي لاروي قورباغه

كورسك

Kürsək

Kursak

فحلي گوشتخواران سگ – گرگ و روباه

ميراوشا

Miravşa

Miravša

فحلي گربه

تكه ده

Təkədə

Takada

فحلي بز

قوچ دا

Qoçda

Qoçda

فحلي گوسفند

كل ده

Kəldə

Kalda

فحلي گاو وگاو ميش

پيسلاشماق

Pislaşmaq

Pislašmaq

در پرندگان

كوش

Koş

Koš

فحلي شتر

هووير

Hövir

Hovir

فحلي اسب و الاغ

درمانهاي سنتي رايج در منطقه ي آذرشهر

نوع ماده ي درماني و روش استفاده ي آن

در بيماري

خوراندن خاك كهنه ي ديوارهاي خشتي به حيوان

چسنبدگي زالو به گلو

ريختن نفت بر روي زخم

زخم باز شده

اكتينومايكوز

ماليدن روغن ماشين روي پوست جرب دار

كچلي

ماليدن روغن ماشين ( گريس ) بر روي پستان

ورم پستان

تزريق نفت سفيد به صورت زير جلدي

اورام مفاصل

ريختن شير يا دوغ به چشم

آگالاكسي

ريختن الكل به دماغ

در چسنبدگي زالو به گلو يا بيني

ريختن الكل به مفاصل درگير و مشت و مال دادن با كاه

آرتريت

خوراندن روغن سوخته ي موتور يا ماليدن آن به اطراف بيني

نفخ

خوراندن سماق يا زاج سفيد

تب برفكي ( F.M.D )

دود دادن اسپند

تب برفكي ( F.M.D )

بستن كيسه ي خاكستر داغ يا كاهي كه در آب جوش داغ شده به پشت حيوان

سرماخوردگي

داغ زدن كپل يا پشت حيوان

تخته بند

خوراندن شكر يا شربت ( آب و شكر )

تخته بند

خوراندن شكر يا شيريني

جفت ماندگي

با سنگ پا محل مورد نظر را مالش مي دهند تا خراش ايجاد شود ، سپس دارويي متشكل از ( روغن سوخته ي موتور + نمك + گوگرد ) به محل مي مالند

كچلي

چيتماق ( چند برش دادن )

مارگزيدگي

سوزاندن كليتوريس در گاو ماده

جهت نگه داشتن جنين

قاتيق قورماغي ( كاچي ماست ) متشكل از آرد و ماست را به موضع چركي مي مالند

آبسه

روغن اكتيول

آبسه

بستن لنگه كفش به انتهاي جفت

جفت ماندگي

ماليدن "ارمني گيلي " ( نوعي خاك سرخ رنگ ) به پستان

جهت رفع تب و ورم پستان

علف ككيره ( گل گندم ) + اشك تزگي ( مدفوع خشك شده ي الاغ ) + داروي وارستان

گنه ي زنبور عسل

آلوده كردن تكه نخ يا پارچه به ترشحات قفسه ي سينه ي حيوان مبتلا و خشك كردن آن و رد كردن آن از غضروف گوش بز سالم ( مايه كوبي )

در پلوروپنوموني بزان

عدم استفاده دام از آب سرد و مصرف آب ولرم + گرم كردن و بست كاه به پشت حيوان تا 2 روز و يا پوشپ انداختن مثل پتو بر روي حيوان + ايجاد استرس با داغ گذاري در نواحي كپل يا جدوگاه يا پشت گوشها ( زون درماني ) + خورانيدن مواد مغذي براي كمبود املاح مثل آرد آب" اردو " ، حل مقداري شكر يا خاكه ي قند يا دوشاب در آب و خورانيدن آن به دامها + افزايش كيفيت جيره ي دامها با افزودن مواد مغذي مانند جو خيسانده گل يونجه و نظاير آن مثل پولكه ( ) و كورشنه ( عدس دال )

مسموميت با مواد نشاسته اي بعد از زايمان

" دن وورماق "

اسيدوز تغذيه اي

دادن آب ولرم به مقدار كمتر از رفع تشنگي وعدم استفاده از آب سرد

مسموميت با آب سرد و بروز هيپو فسفاتمي

" سو وورماق"

نام محلي بعضي از داروها

نام محلي دارو

آوانگاري فارسي

ترجمه ي تحت اللفظي

آوانگاري تركي

نام علمي دارو

ليل وريم – نيل وريم

Lilverim – nilverim

Lilverim – nilverim

لواميزول

قاتيق داوا

Qatiq dava

داروي ماست

Qatıq dava

آلبندازول

ترامايس

Tramays

Tramays

اكسي تترا سايكيلين

قان ايينه سي

Qan iynasi

آمپول خون

Qan iynəsi

كاتوزال هندي

آق ايينه –

آق ترمايس

Aq iyna

آمپول يا ترمايسين سفيد

Aq iynə

Aq tramays

لينكو اسپكتين

قره قولاق

Qara qulaq

سياه گوش

Qərə qulaq

اكسي تترا سايكلين

گئچي داواسي

Geci davasi

داروي بز

Geçi davası

اكسي تترا سايكلين

كدو حبي

Kadu habi

قرص كدو

Kədu həbbı

نيكلوزومايد

يئل بوز ايينه سي

Yel boz iynasi

آمپول باد خاكستري

Yel boz iynəsi

واكسن آگالاكسي

حمام داواسي

Hamam davasi

داروي حمام

Hamam davasi

داروهاي ضد انگل خارجي ( مكتوميل و … )

ايسهال داواسي

Ishal davasi

داروي اسهال

Ishal davası

سولفاديميدين

آق داوا

Aq dava

داروي سفيد

Aq dava

آلبندازول

كَپَنك داواسي

Kapank davasi

داروي پروانه

Kəpənk davası

رافوكسانايد

قيزيل قورد داواسي

Qizil qurd davasi

داروي كرم طلايي

Qizil qurd davası

لواميزول

بئش قويون توزو

Beš qowyun tuzu

گرد پنج گوسفند

Beş qoyun tozu

لواميزول

قَره قورد حَبي

Qara qowrd habi

قرص كرم سياه

Qərə qurd həbi

آلبندازول

قان اسهال داواسي

Qan ishal davasi

داروي اسهال خوني

Qan ishal davası

سالينو مايس

يئلين داواسي

Yelin davasi

داروي پستان

Yelin davası

دام كرم

قيچ آغريماق داواسي

Qič ağrimaq davasi

داروي درد پا

Qiç ağrimaq davasi

كرم فنيل بوتازون

ايشلتمك داواسي

Išlatmak davasi

ضد يبوست

Işlətmək davası

پودر سولفات منيزيم

اسهال شربتي

Ishal šarbati

شربت اسهال

ishal Şərbətı

شربت سولفاديميدين

ايت حبي

It habi

قرص سگي

It həbbı

پرازي كوانتل ( درونسيت )

فيسقير ماق

Fisqirmaq

پاشيدني

Fısqırmaq

انواع اسپري

قير ميزي داوا

Qirmizi dava

داروي قرمز

Qirmızi dava

گليسيرين يده

شل داواسي

Şol davasi

داروي اسهال

Şol davası

E + sel ( كاتوزال )

گوي داش

Goydaş

سنگ كبود

Göy daş

كات كبود

نام محلي بعضي از بيماريها

نام محلي

آوانگاري فارسي

ترجمه ي تحت اللفظي

نام علمي

آوانگاري تركي

گنَه وورماق

Gana vurmaq

گنه زدن

تيلريوز

Gənə vurmaq

ساريليق

Sariliq

زردي

تيلريوز

Sarılıq

قيزديرماق

Qizdirmaq

تب دار شدن

پيرو پلاسموز

Qizdirmaq

دباغ

Dabag

تب برفكيF.M.D

Dəbağ

جيگر اَزمه

Jigar azma

له شدگي جگر

قانقاريا

Ciyər əzmə

يئل بوز

Yel buz

باد خاكستري

آگالاكسي

Yel boz

شير نح

Širnah

كچلي

Şirnəh

قيچ آغريماق

Qic ağrimaq

پا درد

ريكتز

Qiç ağrimaq

قودوز

Quduz

درنده

هاري

Quduz

صورات فيري يا كوتوو

Surat firi

فر صورت يا تورم

اكتيومايكوز

Surat firi

چَرَتمَه

Čaratma

شاربن

Cərətmə

قان ايشمك

Qan išmak

خونروي

شاربن

Qan işəmək

اودو شيشماق

Udow šišmaq

ورم كيسه ي صفرا

آنتروتوكسمي

ödu şişmək

دالاخ / دالاق

Dalax

طحال

نفخ

Dalax

دَه ليجه

Dalica

ديوانه مانند

آنتروتوكسمي

Dəlicə

چيچگ – گول

Čičak – gul

گل

آبله (pox )

Çiçək – gül

توك يئمك

Tuk yemak

مو خوردن

پيكا

Tük yemək

قارا يارا

Qara yara

سياه زخم

شاربن

Qərə yara

* شماره ي 11 فصلنامه ى آذري (تهران ) بهار 1385 - مجله ى نظام دامپزشكي (تهران ) شماره ي 21 تابستان 1386