اسامی محلی دارو ها و بیماریهای دامپزشکی ...
( اسامي محلي بعضي از داروها و بيماريهاي دامي و درمان هاي سنتي منطقه ي آذرشهر )*
مقدمه : يكي از مسايل اشتغال به كار دامپزشكي براي فارغ التحصيلان رشته هاي دامپزشكي در اوايل كار ، وجود اصطلاحات محلي براي بعضي از بيماريها ، داروها و اصطلاحات دامپزشكي مي باشد . تحصيل در محيطي آكادميك و كار در محيطي سنتي كه در تحصيل تمامي اصطلاحات به صورت علمي و در محل كار و در برخورد با صاحبان دام و روستائيان مواجهه با اصطلاحات محلي و بومي بعضاً مسبب آن است كه دامپزشك نتواند به نحو احسن با دامدار ارتباط برقرار كند ، چرا كه به زعم دامدار اصطلاحات رايج توسط روستائيان يك نام علمي و شناخته شده است . در كشور پهناوري مثل ايران با وجود زبانهاي مختلف اگر دامپزشكي با چنين اصطلاحاتي مواجه گردد و از طرفي به زبان محلي ناوارد باشد مشكلات دو چندان خواهد شد . مسئله ي ديگر به كار بستن درمانهاي سنتي توسط بعضي از صاحبان دام مي باشد . صاحب دام بعد از اعمال درمانهاي سنتي چون عاجز مي ماند در مرحله آخر به دامپزشك مراجعه نموده و اكثراً درمانهاي سنتي به كار گرفته را پنهان مي سازند ، در چنين وضعيتي اگر دامپزشك از درمانهاي سنتي موجود در منطقه آگاهي داشته باشد ، بعضاً از علائم موجود بر روي دام يا از طريق زيركي در مرحله اخذ تاريخچه ي بيماري از دامدار مي تواند به درمان اعمال شده بر روي دام آگاه شده و در درمان موارد موجود را مد نظر قرار دهد .
در اين مقاله سعي شده است كه :
1- اصطلاحات محلي و بومي را در برخورد با دامداران و دامپزشكان بومي جمع آوري نموده و به دامپزشكاني كه چنين موقعيتي را تجربه نكرده اند ارائه دهد .
2- در اين مقاله سعي شده است اصطلاحات تركي را در حد متعارف در حيطه ي كار دامپزشك و با ترجمه ي فارسي براي كساني كه زبان آنها تركي نيست ولي در منطقه ي آذري نشين اشتغال دارند ، انتقال دهد .
3- اين مقاله قصد تأئيد و يا رد انواع درمانهاي سنتي و بومي منطقه را ندارد و صرفاً محض اطلاع رساني ارائه شده است .
4- اصطلاحات ارائه شده و درمانهاي ذكر شده در برخورد با دامداران و دامپزشكان منطقه ي آذرشهر ( آذربايجان شرقي ) جمع آوري شده است . اين اصطلاحات در مواردي شهر به شهر حتي روستا به روستا فرق دارد . اما مي توان اظهار نظر كرد كه اصطلاحات و حتي درمانهاي سنتي كم و بيش در آذربايجان به يك شكل هستند .
بعضي اصطلاحات رايج تركي در مورد دام ( در حد برخورد يك دامپزشك با دامها )
|
اصطلاح تركي |
آوانگاري تركي |
آوانگاري فارسي |
مشايه فارسي |
اَركَكْ |
Ərkək |
Arkak |
نر |
|
ديْشي- مايا |
Dişi |
Diši |
ماده |
|
دويه |
Duyə |
Duya |
تليسه( گاو ماده تازه بلوغ جنسي شده كه آماده براي اولين آبستني است ) |
|
بُوغاز |
Boğaz |
Bowğaz |
آبستن |
|
بويلو |
Boylu |
Boylu |
آبستن در مورد انسان و شتر |
|
كورپه |
Körpə |
Korpa |
بره |
|
گئچي |
Geçi |
Geči |
بز ماده |
|
تكه |
Təkə |
Taka |
بز نر |
|
چپيش |
Çəpiş |
Čapiš |
بزغاله ي ماده |
|
قئچه |
Qəçə |
Qača |
گوساله گاو ميش از شير گرفته شده |
|
بالاخ |
Balax |
Balax |
گوساله گاوميش شير خوار |
|
كوشك |
Köşək |
Košak |
بچه ي شتر |
|
دَوَه |
Dəvə |
Dava |
شتر |
|
دايچا |
Dayça |
Dayča |
كره اسب |
|
قوُدوْخ |
Qodux |
Qodux |
كره خر شير خوار |
|
سوْپا |
Supa |
Supa |
كره خر از شير گرفته شده |
|
دوُووْز |
Dovuz |
Dovuz |
خوك |
|
قابان |
Qaban |
Qaban |
خوك نر |
|
كوپئك – ايت |
Köpək – İt |
Kupak – it |
سگ |
|
كوْچوْك |
Küçük |
Kučuk |
توله سگ |
|
پيشيك |
Pişik |
Pišik |
گربه |
|
كَلَه گلمك ( به كل آمدن ) |
Kələ gəlmək |
Kala galmak |
فحلي |
|
كَل آلماق ( به كل گرفتن ) |
Kələ almaq |
Kala almaq |
جفت گيري |
|
خوُروز |
Xoruz |
Xoruz |
خروس |
|
تويوُق |
Toyuq |
Toyuq |
مرغ |
|
فريح |
Fərih |
Farih |
جوجه ماده |
|
قوْيوُن |
Qoyun |
Qoyun |
گوسفند ماده |
|
قوزو |
Quzu |
Quzu |
بره گوسفند |
|
قوش ( قوچ ) |
Qoç |
Qoš |
گوسفند نر |
|
شيشَك |
Şişək |
Šišak |
گوسفند نر اخته شده |
|
اركج |
Ərkəc |
Erkaj |
گوسقند نر جوان |
|
توخلو |
Toxlu |
Toxlu |
گوسفند نرجوان |
|
ايْنَك |
Inək |
Inak |
گاو ماده |
|
قيسير |
Qısır |
Qısır |
گاو و گاو ميشي كه زاييده و لي مدتي است كه به كل نيامده و غير آبستن است |
|
اره ميك |
Ərəmik |
Eremik |
گاو و گاو ميش فري مارتين |
|
اورساق |
Ürsaq |
Ursaq |
گاو ماده پير و آماده به پروار شدن |
|
بيزوو |
Bizov |
Bizouv |
گوساله |
|
جُنْگَه |
Cüngə |
Cjownga |
گوساله نر از شير گرفته شده |
|
دانا |
Dana |
Dana |
گاو نر 6 ماه – 15 ماه |
|
اوْكوز |
Oküz |
Okuz |
گاو نر 2 سال به بالا |
|
كل |
Kəl |
Kal |
گاو ميش نر |
|
خه سي |
Xəsı |
Xası |
گاو ميش نر احته شده |
|
بالاخ |
Balax |
Balax |
گوساله ي گاو ميش |
|
اوه ره |
Əvərə |
Avara |
گاو ميش اولين با آبستن تا زمان زايش |
|
باليق |
Baliq |
Baliq |
ماهي |
|
چومچه باليق |
Çömçə |
ČomČə |
مرحله ي لاروي قورباغه |
|
كورسك |
Kürsək |
Kursak |
فحلي گوشتخواران سگ – گرگ و روباه |
|
ميراوشا |
Miravşa |
Miravša |
فحلي گربه |
|
تكه ده |
Təkədə |
Takada |
فحلي بز |
|
قوچ دا |
Qoçda |
Qoçda |
فحلي گوسفند |
|
كل ده |
Kəldə |
Kalda |
فحلي گاو وگاو ميش |
|
پيسلاشماق |
Pislaşmaq |
Pislašmaq |
در پرندگان |
|
كوش |
Koş |
Koš |
فحلي شتر |
|
هووير |
Hövir |
Hovir |
فحلي اسب و الاغ |
درمانهاي سنتي رايج در منطقه ي آذرشهر
|
نوع ماده ي درماني و روش استفاده ي آن |
در بيماري |
|
خوراندن خاك كهنه ي ديوارهاي خشتي به حيوان |
چسنبدگي زالو به گلو |
|
ريختن نفت بر روي زخم |
زخم باز شده اكتينومايكوز |
|
ماليدن روغن ماشين روي پوست جرب دار |
كچلي |
|
ماليدن روغن ماشين ( گريس ) بر روي پستان |
ورم پستان |
|
تزريق نفت سفيد به صورت زير جلدي |
اورام مفاصل |
|
ريختن شير يا دوغ به چشم |
آگالاكسي |
|
ريختن الكل به دماغ |
در چسنبدگي زالو به گلو يا بيني |
|
ريختن الكل به مفاصل درگير و مشت و مال دادن با كاه |
آرتريت |
|
خوراندن روغن سوخته ي موتور يا ماليدن آن به اطراف بيني |
نفخ |
|
خوراندن سماق يا زاج سفيد |
تب برفكي ( F.M.D ) |
|
دود دادن اسپند |
تب برفكي ( F.M.D ) |
|
بستن كيسه ي خاكستر داغ يا كاهي كه در آب جوش داغ شده به پشت حيوان |
سرماخوردگي |
|
داغ زدن كپل يا پشت حيوان |
تخته بند |
|
خوراندن شكر يا شربت ( آب و شكر ) |
تخته بند |
|
خوراندن شكر يا شيريني |
جفت ماندگي |
|
با سنگ پا محل مورد نظر را مالش مي دهند تا خراش ايجاد شود ، سپس دارويي متشكل از ( روغن سوخته ي موتور + نمك + گوگرد ) به محل مي مالند |
كچلي |
|
چيتماق ( چند برش دادن ) |
مارگزيدگي |
|
سوزاندن كليتوريس در گاو ماده |
جهت نگه داشتن جنين |
|
قاتيق قورماغي ( كاچي ماست ) متشكل از آرد و ماست را به موضع چركي مي مالند |
آبسه |
|
روغن اكتيول |
آبسه |
|
بستن لنگه كفش به انتهاي جفت |
جفت ماندگي |
|
ماليدن "ارمني گيلي " ( نوعي خاك سرخ رنگ ) به پستان |
جهت رفع تب و ورم پستان |
|
علف ككيره ( گل گندم ) + اشك تزگي ( مدفوع خشك شده ي الاغ ) + داروي وارستان |
گنه ي زنبور عسل |
|
آلوده كردن تكه نخ يا پارچه به ترشحات قفسه ي سينه ي حيوان مبتلا و خشك كردن آن و رد كردن آن از غضروف گوش بز سالم ( مايه كوبي ) |
در پلوروپنوموني بزان |
|
عدم استفاده دام از آب سرد و مصرف آب ولرم + گرم كردن و بست كاه به پشت حيوان تا 2 روز و يا پوشپ انداختن مثل پتو بر روي حيوان + ايجاد استرس با داغ گذاري در نواحي كپل يا جدوگاه يا پشت گوشها ( زون درماني ) + خورانيدن مواد مغذي براي كمبود املاح مثل آرد آب" اردو " ، حل مقداري شكر يا خاكه ي قند يا دوشاب در آب و خورانيدن آن به دامها + افزايش كيفيت جيره ي دامها با افزودن مواد مغذي مانند جو خيسانده گل يونجه و نظاير آن مثل پولكه ( ) و كورشنه ( عدس دال ) |
مسموميت با مواد نشاسته اي بعد از زايمان " دن وورماق " اسيدوز تغذيه اي |
|
دادن آب ولرم به مقدار كمتر از رفع تشنگي وعدم استفاده از آب سرد |
مسموميت با آب سرد و بروز هيپو فسفاتمي " سو وورماق" |
نام محلي بعضي از داروها
|
نام محلي دارو |
آوانگاري فارسي |
ترجمه ي تحت اللفظي |
آوانگاري تركي |
نام علمي دارو |
|
ليل وريم – نيل وريم |
Lilverim – nilverim |
Lilverim – nilverim |
لواميزول | |
|
قاتيق داوا |
Qatiq dava |
داروي ماست |
Qatıq dava |
آلبندازول |
|
ترامايس |
Tramays |
Tramays |
اكسي تترا سايكيلين | |
|
قان ايينه سي |
Qan iynasi |
آمپول خون |
Qan iynəsi |
كاتوزال هندي |
|
آق ايينه – آق ترمايس |
Aq iyna |
آمپول يا ترمايسين سفيد |
Aq iynə Aq tramays |
لينكو اسپكتين |
|
قره قولاق |
Qara qulaq |
سياه گوش |
Qərə qulaq |
اكسي تترا سايكلين |
|
گئچي داواسي |
Geci davasi |
داروي بز |
Geçi davası |
اكسي تترا سايكلين |
|
كدو حبي |
Kadu habi |
قرص كدو |
Kədu həbbı |
نيكلوزومايد |
|
يئل بوز ايينه سي |
Yel boz iynasi |
آمپول باد خاكستري |
Yel boz iynəsi |
واكسن آگالاكسي |
|
حمام داواسي |
Hamam davasi |
داروي حمام |
Hamam davasi |
داروهاي ضد انگل خارجي ( مكتوميل و … ) |
|
ايسهال داواسي |
Ishal davasi |
داروي اسهال |
Ishal davası |
سولفاديميدين |
|
آق داوا |
Aq dava |
داروي سفيد |
Aq dava |
آلبندازول |
|
كَپَنك داواسي |
Kapank davasi |
داروي پروانه |
Kəpənk davası |
رافوكسانايد |
|
قيزيل قورد داواسي |
Qizil qurd davasi |
داروي كرم طلايي |
Qizil qurd davası |
لواميزول |
|
بئش قويون توزو |
Beš qowyun tuzu |
گرد پنج گوسفند |
Beş qoyun tozu |
لواميزول |
|
قَره قورد حَبي |
Qara qowrd habi |
قرص كرم سياه |
Qərə qurd həbi |
آلبندازول |
|
قان اسهال داواسي |
Qan ishal davasi |
داروي اسهال خوني |
Qan ishal davası |
سالينو مايس |
|
يئلين داواسي |
Yelin davasi |
داروي پستان |
Yelin davası |
دام كرم |
|
قيچ آغريماق داواسي |
Qič ağrimaq davasi |
داروي درد پا |
Qiç ağrimaq davasi |
كرم فنيل بوتازون |
|
ايشلتمك داواسي |
Išlatmak davasi |
ضد يبوست |
Işlətmək davası |
پودر سولفات منيزيم |
|
اسهال شربتي |
Ishal šarbati |
شربت اسهال |
ishal Şərbətı |
شربت سولفاديميدين |
|
ايت حبي |
It habi |
قرص سگي |
It həbbı |
پرازي كوانتل ( درونسيت ) |
|
فيسقير ماق |
Fisqirmaq |
پاشيدني |
Fısqırmaq |
انواع اسپري |
|
قير ميزي داوا |
Qirmizi dava |
داروي قرمز |
Qirmızi dava |
گليسيرين يده |
|
شل داواسي |
Şol davasi |
داروي اسهال |
Şol davası |
E + sel ( كاتوزال ) |
|
گوي داش |
Goydaş |
سنگ كبود |
Göy daş |
كات كبود |
نام محلي بعضي از بيماريها
|
نام محلي |
آوانگاري فارسي |
ترجمه ي تحت اللفظي |
نام علمي |
آوانگاري تركي |
|
گنَه وورماق |
Gana vurmaq |
گنه زدن |
تيلريوز |
Gənə vurmaq |
|
ساريليق |
Sariliq |
زردي |
تيلريوز |
Sarılıq |
|
قيزديرماق |
Qizdirmaq |
تب دار شدن |
پيرو پلاسموز |
Qizdirmaq |
|
دباغ |
Dabag |
تب برفكيF.M.D |
Dəbağ | |
|
جيگر اَزمه |
Jigar azma |
له شدگي جگر |
قانقاريا |
Ciyər əzmə |
|
يئل بوز |
Yel buz |
باد خاكستري |
آگالاكسي |
Yel boz |
|
شير نح |
Širnah |
كچلي |
Şirnəh | |
|
قيچ آغريماق |
Qic ağrimaq |
پا درد |
ريكتز |
Qiç ağrimaq |
|
قودوز |
Quduz |
درنده |
هاري |
Quduz |
|
صورات فيري يا كوتوو |
Surat firi |
فر صورت يا تورم |
اكتيومايكوز |
Surat firi |
|
چَرَتمَه |
Čaratma |
شاربن |
Cərətmə | |
|
قان ايشمك |
Qan išmak |
خونروي |
شاربن |
Qan işəmək |
|
اودو شيشماق |
Udow šišmaq |
ورم كيسه ي صفرا |
آنتروتوكسمي |
ödu şişmək |
|
دالاخ / دالاق |
Dalax |
طحال |
نفخ |
Dalax |
|
دَه ليجه |
Dalica |
ديوانه مانند |
آنتروتوكسمي |
Dəlicə |
|
چيچگ – گول |
Čičak – gul |
گل |
آبله (pox ) |
Çiçək – gül |
توك يئمك |
Tuk yemak |
مو خوردن |
پيكا |
Tük yemək |
قارا يارا |
Qara yara |
سياه زخم |
شاربن |
Qərə yara |
* شماره ي 11 فصلنامه ى آذري (تهران ) بهار 1385 - مجله ى نظام دامپزشكي (تهران ) شماره ي 21 تابستان 1386
علامه جعفری: خدایا تو را سوگند به عظمتت در این دار دنیا که جایگاه بده و بستان و معامله است موفق بفرما که ما مغبون نشویم آنچه که می گیریم بیارزد در مقابل آن سرمایه الهی حیات که از دست می دهیم